Vijf observaties uit het vierde kwartaal van 2025

Op 4 november 2025 lanceerde CROW een AI-kennisassistent in de Online Kennisbank, voorlopig in betaversie en alleen voor de modules Wegontwerp binnen de bebouwde kom (inclusief ASVV), Gladheidbestrijding en Beheersystematiek. Twee weken later, op 17 en 18 november, was AI ook een dominant thema op GeoBuzz 2025 in 's-Hertogenbosch, waar Kadaster en ProRail lieten zien hoe taalmodellen en beeldherkenning hun werk veranderen.

Wij vonden het opvallend dat de toon op beide podia voorzichtig was. CROW benadrukte expliciet dat de assistent uitsluitend put uit de eigen kennisbank en dat de gebruiker zelf bepaalt hoe een antwoord wordt toegepast. Dat is geen marketingtekst, dat is een aansprakelijkheidsclaim.

In ons werkveld zagen wij dezelfde voorzichtigheid bij beheerders en datacoördinatoren. De vraag was zelden meer 'kan AI dit', maar bijna altijd 'wie is verantwoordelijk als het fout gaat'. Bij meerdere opdrachtgevers liepen in Q4 interne discussies over hoe een AI-antwoord zich verhoudt tot een normatief document zoals IMBOR of de BGT-catalogus. Een chatbot die een paragraaf parafraseert is technisch indrukwekkend, maar juridisch en bestuurlijk onhandig zolang er geen heldere bronkoppeling onder ligt.

Wat wij nuttig vonden aan de CROW-aanpak: de assistent geeft per antwoord een bronvermelding met links. Dat is precies de minimale eis die u in een aanbesteding of intern beleid zou moeten stellen voordat AI-tools binnenkomen in beheerprocessen. Wij verwachten dat in 2026 de discussie verschuift van 'mogen we AI gebruiken' naar 'welk controlespoor vereisen we'. Dat is een gezondere vraag, en hij hoort thuis bij de datacoördinator, niet bij de inkoopafdeling.

Inhoudelijk technisch, bestuurlijk relevant. De twee afspraken hangen sterk samen, want zodra u boven- en onderbouwen apart wilt vastleggen, moet u ook iets afspreken over hoe het pand op maaiveld wordt opgedeeld. Op 27 november organiseerde Geonovum een online toelichting voor bronhouders en softwareleveranciers.

Parallel hieraan, van 20 oktober tot 28 november, lag het conceptuele informatiemodel en begrippenkader voor Bestuurlijke Gebieden ter consultatie. Een kleinere wereld, maar niet onbelangrijk: de basisvoorziening voor bestuurlijke gebieden moet uiteindelijk consistent worden bevraagd door iedereen die met grenzen werkt, van veiligheidsregio tot waterschap.

Wat wij in onze gesprekken merkten, was dat veel kleinere bronhouders deze consultaties niet hadden gezien. Niet uit onwil, maar omdat de eigen agenda overvol zat met Omgevingswet-werk en met het uitfaseren van TAM-IMRO per 1 januari 2026. Wij denken dat dit een structureel probleem is. Werkafspraken die ogenschijnlijk technisch zijn, hebben directe consequenties voor inwinprotocollen en voor de manier waarop een softwareleverancier exports moet bouwen. Als alleen de grootste gemeenten en de leveranciers reageren, ontstaat er een norm die voor de middelgrote en kleine bronhouder pas zichtbaar wordt op het moment dat de implementatie al loopt.

Op 4 december 2025 maakte het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat bekend dat de no-fly zones rondom vijf civiele luchthavens werden teruggebracht van 15 naar 5 kilometer.

Militaire velden zoals Eindhoven houden de oude restricties. De versoepeling werkt met een gelaagde zone-aanpak afhankelijk van de afstand tot de baan, en de meeste vluchten blijven beperkt tot 120 meter.

Voor inwinning van geodata van de openbare ruimte verandert hier feitelijk meer dan op het eerste oog lijkt. Een aanzienlijk gebied dat in 2024 nog vrijwel ontoegankelijk was voor drone-vluchten in de Open categorie, valt nu binnen het bereik van standaardprocedures. Bij meerdere opdrachtgevers zagen wij in de tweede helft van Q4 al voorzichtige interne herzieningen van de inwinkalender voor 2026, met name voor opnames in het bereik van Rotterdam The Hague en Groningen Eelde.

Wij vinden dit een goede ontwikkeling, met een kanttekening. De versoepeling betekent niet dat u de ILT-route via STS-NL en de operationele autorisatie kunt overslaan voor het werk dat u toch al in de Specific categorie deed. De zone-versoepeling zit in de Open categorie, en de vraag of een aanbestede inwinopdracht binnen Open of Specific valt, hangt af van het gewicht van de drone, de hoogte, en of u boven mensen vliegt. De juridische zorgen vanuit handhaving en commerciële piloten over de versoepeling waren niet ongegrond. Bij twijfel: vraag uw inwinpartner expliciet onder welke categorie en met welke verklaring of autorisatie er wordt gevlogen, en leg dat vast in de opdracht. Dat was in 2024 al raadzaam, en het is in 2026 nog meer raadzaam.

IMBOR 2025 is sinds juli 2025 beschikbaar, en sluit consistent aan op NEN 2660-2 en NEN 3610. Vanaf deze versie wordt het deelmodel Stedelijk Water bovendien direct afgeleid uit het GWSW van Stichting RIONED, een serieuze stap in semantische samenhang. Een stap die wij belangrijk vonden, omdat het de discussie over dubbele registratie van rioleringsobjecten in beheersystemen en in stedelijk-watermodellen voor het eerst in jaren opnieuw open kan maken.

Maar adoptie is iets anders dan beschikbaarheid. Aan het einde van 2025 voerde CROW binnen het Programma DOOR een gebruikersonderzoek uit onder IMBOR-gebruikers, juist om beter inzicht te krijgen in hoe de adoptie verloopt. De resultaten vormen de basis voor een gericht adoptieplan in 2026. Dat onderzoek vond plaats omdat het probleem bekend is: de techniek loopt op schema, de toepassing in de dagelijkse praktijk loopt achter.

Wij herkenden dat patroon bij meerdere overheden in Q4. De situatie was zelden 'wij gebruiken IMBOR niet'. De situatie was meestal 'wij gebruiken een hybride'. Een areaal dat deels nog op de objecttypen van een oude GBI- of Obsurv-implementatie staat, deels op IMBOR 2020, en met losse Excel-mappings naar IMBOR 2025 voor specifieke uitvragen. Dat werkt, totdat een aanbesteding eist dat data IMBOR 2025-conform wordt aangeleverd, of totdat een ketenpartner zoals een waterschap of een netbeheerder een uitwisseling vraagt die alleen op de nieuwe semantiek werkt.

Uit Q4 namen wij een praktische les mee. De gemeenten die in 2025 het minste last hadden van versie-rumoer, waren de gemeenten die hun IMBOR-mapping als een levend document behandelden in plaats van als een eenmalig conversieproject. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar het vraagt iemand met mandaat om die mapping te onderhouden. In veel organisaties is die rol nog niet expliciet belegd.

Wat wij in het laatste kwartaal van 2025 zagen, was dat klimaatadaptatie bij beheerders steeds vaker als data-vraagstuk werd opgepakt, niet meer alleen als beleidsvraagstuk. De vraag verschoof van 'wat moeten wij ergens planten' naar 'welke objecten in ons areaal staan op locaties die in 2050 onder droogtestress komen, en welke van die objecten zijn al aan het einde van hun levensduur'. Dat is een veel preciezere vraag, en het is een vraag die alleen beantwoord kan worden als boomregister, verhardingenbestand, hittekaart en bodeminformatie naast elkaar liggen in dezelfde GIS-omgeving.

Wij vonden het tegelijk eerlijk om vast te stellen dat lang niet alle organisaties in Q4 al op dat niveau zaten. Bij kleinere gemeenten ontbrak vaak de capaciteit om de Klimaateffectatlas-lagen actief mee te nemen in onderhoudsplanningen. De koppeling tussen klimaatdata en beheerdata werd in onze waarneming nog vooral gedreven door enkelingen in de organisatie, niet door een vast werkproces.

Wij denken dat de gemeenschappelijke noemer organisatorisch is, niet technisch. Bijna elk van deze vijf observaties valt of staat met de vraag of er in uw organisatie iemand zit met mandaat, tijd en overzicht om de signalen op te pikken voordat ze deadlines worden. Dat is geen toolvraag. Dat is een inrichtingsvraag. En het is een vraag die wij in 2026 vaker verwachten te krijgen.